Martin E. Franklin
Edna B. Foa

Nuk do t’i duhet shumë kohë lexuesit për të parë se terapia e suksesshme për çrregullimin obsesiv–kompulsiv (OCD) është dukshëm e ndryshme si në strukturë ashtu edhe në përmbajtje nga qasjet e zakonshme terapeutike. Për këtë arsye, fatkeqësisht, pak terapistë ndihen mjaftueshëm të vetë-efikasë për ta ndërmarrë këtë terapi, megjithatë kjo qasje është qartësisht trajtimi i zgjedhur për efektet më të dobishme afatshkurtra dhe afatgjata në OCD, sipas provave klinike. Informacioni i ofruar në këtë kapitull të detajuar duhet të jetë i mjaftueshëm që çdo profesionist i shëndetit mendor, i trajnuar në mënyrë të arsyeshme, ta zbatojë këtë trajtim, veçanërisht nëse ka pak mundësi të tjera në dispozicion. Vuajtja e përfshirë në OCD mund të jetë e jashtëzakonshme, dhe edhe përpjekjet jo të përsosura terapeutike mund të lehtësojnë një pjesë të madhe të kësaj vuajtjeje. Ky kapitull përshkruan në detaje zhvillimin e seancave intensive të përditshme që përfshijnë si praktikën imagjinative ashtu edhe praktikën e drejtpërdrejtë in vivo. Gjithashtu bie në sy zgjuarsia që kërkohet nga terapistët (p.sh., Ku mund të gjesh kafshë të ngordhura?). Rëndësia e përfshirjes së personave të rëndësishëm në jetën e pacientit vazhdon një temë të përshkruar fillimisht nga Craske dhe Barlow në Kapitullin 1 të këtij vëllimi, ku bashkëshortët/partnerët ose persona të tjerë të afërt me individin me problemin bëhen pjesë e rëndësishme dhe integrale e trajtimit. Së fundi, ky kapitull përmban një rishikim të përditësuar të gjendjes aktuale të qasjeve psikologjike dhe farmakologjike ndaj OCD.—D. H. B.

Përparimet në trajtimet kognitive-biheviorale dhe farmakologjike gjatë katër dekadave të fundit kanë përmirësuar shumë prognozën për pacientët me çrregullim obsesiv–kompulsiv (OCD). Në këtë kapitull, fillimisht diskutojmë çështjet diagnostike dhe teorike të OCD-së dhe rishikojmë trajtimet në dispozicion; më pas përshkruajmë procedurat e vlerësimit dhe ilustrojmë në detaje se si të zbatohet trajtimi intensiv kognitiv-bihevioral (CBT) që përfshin ekspozimin dhe parandalimin e ritualeve (EX/RP) për OCD. Gjatë gjithë kapitullit, ne përdorim materiale nga raste klinike për të ilustruar ndërveprimet që ndodhin midis terapistit dhe pacientit, me qëllim demonstrimin e procesit që zhvillohet gjatë trajtimit.

Përkufizimi

Në edicionin e pestë të Manualit Diagnostik dhe Statistikor të Çrregullimeve Mendore (DSM-5; American Psychiatric Association, 2013), OCD karakterizohet nga obsesione dhe/ose kompulsione të përsëritura që ndërhyjnë ndjeshëm në funksionimin e përditshëm. Obsesionet janë:

“mendime, impulse ose imazhe të vazhdueshme që përjetohen, në një moment gjatë çrregullimit, si ndërhyrëse dhe të padëshiruara, dhe që te shumica e individëve shkaktojnë ankth ose shqetësim të theksuar” (f. 237).

Obsesionet e zakonshme janë mendimet e përsëritura për shkaktimin e dëmit ndaj të tjerëve, kontaminimin dhe dyshimin nëse e ke mbyllur derën e përparme.

Kompulsionet janë:

“sjellje të përsëritura ose akte mendore që individi ndien se është i detyruar t’i kryejë në përgjigje të një obsesioni ose sipas rregullave që duhet të zbatohen në mënyrë rigoroze” (f. 237).

Kompulsionet e zakonshme përfshijnë larjen e duarve, kontrollimin dhe numërimin. Në DSM-5, OCD kategorizohet ndër çrregullimet obsesiv–kompulsive dhe çrregullimet e lidhura me to (p.sh., Stein et al., 2010), gjë që nxjerr në pah ngjashmërinë formale dhe funksionale midis OCD-së dhe disa çrregullimeve të tjera që përfshijnë ankth intensiv dhe kompulsione shoqëruese (p.sh., çrregullimi dismorfik trupor), si dhe atyre që përfshijnë sjellje të përsëritura që duket se nxiten nga impulse dëshirash/apetitive (p.sh., trikotilomania [shkulja e flokëve], çrregullimi i ekskoriacionit [pickimi i lëkurës]; American Psychiatric Association, 2013).

Në DSM, theksohet lidhja funksionale midis obsesioneve dhe kompulsioneve: “Obsesionet” përkufizohen si mendime, imazhe ose impulse që shkaktojnë ankth ose shqetësim të theksuar, ndërsa “kompulsionet” përkufizohen si veprime të hapura (sjellore) ose të fshehta (mendore) që kryhen në përpjekje për të ulur shqetësimin e shkaktuar nga obsesionet ose sipas rregullave të ngurta.

Ky modifikim mbështetet nga gjetjet e studimit fushor të DSM-IV për OCD, në të cilin mbi 90% e pjesëmarrësve raportuan se qëllimi i kompulsioneve të tyre ishte ose të parandalonin dëmin e lidhur me obsesionet e tyre, ose të zvogëlonin shqetësimin obsesional (Foa et al., 1995).

Të dhënat nga studimi fushor i DSM-IV treguan gjithashtu se shumica dërrmuese (mbi 90%) e individëve me OCD shfaqin si obsesione ashtu edhe rituale sjellore. Kur përfshihen edhe ritualet mendore, vetëm 2% e kampionit raportojnë obsesione “të pastra” (Foa et al., 1995).

Ritualet sjellore (p.sh., larja e duarve) janë të barasvlershme me ritualet mendore (p.sh., përsëritja në heshtje e lutjeve të veçanta) në marrëdhënien e tyre funksionale me obsesionet: të dyja shërbejnë për të ulur shqetësimin obsesional, për të parandaluar dëmin e frikësuar, ose për të rikthyer ndjenjën e sigurisë.

Kështu, ndërsa të gjitha obsesionet janë vërtet ngjarje mendore, kompulsionet mund të jenë ose mendore ose sjellore. Identifikimi i ritualeve mendore është një aspekt veçanërisht i rëndësishëm i planifikimit të trajtimit, sepse obsesionet dhe kompulsionet trajtohen me teknika të ndryshme.

Për shembull, ne një herë trajtuam një pacient që e përshkruante veten si “thjesht obsesional”, i cili përjetonte imazhe ndërhyrëse dhe të padëshiruara të dëmtimit që i ndodhte të dashurës së tij nga sulmi i një kafshe. Pacienti shpejt dhe me qëllim e vendoste imazhin e vet në skenë për t’u bërë vetë viktima e copëtimit nga kafsha, duke ulur kështu shqetësimin e tij dhe, sipas vlerësimit të tij, duke ulur gjasat që ndonjë dëm i ardhshëm t’i ndodhte të dashurës së tij.

Zëvendësimi i imazhit të saj me imazhin e vet përbënte një ritual mendor, dhe suksesi i ushtrimeve të ekspozimit imagjinativ kërkonte që pacienti të përmbahej nga kjo formë kompulsioni.

Një konsensus në rritje rreth një vazhdimësie të insight-it (vetëdijes/kuptueshmërisë së çrregullimit) te individët me OCD (p.sh., Foa et al., 1995; Insel & Akiskal, 1986) çoi në përfshirjen në DSM-IV (American Psychiatric Association, 1994) të një nënlloji të OCD-së “me insight të dobët”, për të përfshirë individë që vërtet kanë obsesione dhe kompulsione, por nuk arrijnë të njohin paarsyeshmërinë e tyre.

Në DSM-5, individët klasifikohen si me insight të mirë ose të drejtë, insight të dobët, ose mungesë insight-i/besime deluzionale, duke reflektuar një njohje edhe më të madhe të vazhdimësisë së insight-it në OCD (Leckman et al., 2010).

Klinikisht, është e rëndësishme të vlerësohet shkalla e insight-it përpara fillimit të CBT-së, sepse bindjet e ngurta lidhur me pasojat e moskryerjes së kompulsioneve dhe sjelljeve shmangëse janë gjetur të lidhura me rezultat më të zbutur (më pak të favorshëm) të trajtimit (p.sh., Foa, Abramowitz, Franklin, & Kozak, 1999; Neziroglu, Stevens, Yaryura-Tobias, & McKay, 2000).

Për t’u diagnostikuar me OCD, obsesionet dhe/ose kompulsionet duhet të jenë të një ashpërsie të mjaftueshme sa të shkaktojnë shqetësim të theksuar, të marrin shumë kohë dhe të ndërhyjnë në funksionimin e përditshëm.

Nëse është i pranishëm një çrregullim tjetër i Boshtit I (Axis I), obsesionet dhe kompulsionet nuk mund të kufizohen vetëm në përmbajtjen e atij çrregullimi (p.sh., preokupimi me ushqimin në prani të çrregullimeve të të ngrënit).