Historia e Shqipërisë së pas Luftës së Dytë Botërore është e mbushur me fate njerëzore që u ndërthurën në mënyrë tragjike me përplasjet politike të kohës.

Në vitet e para të pushtetit komunist, shumë prej atyre që kishin marrë pjesë në rezistencën antifashiste, që kishin kontribuar në jetën publike dhe që ishin zgjedhur për të përfaqësuar qytetarët në parlament, do të përfundonin të akuzuar si “armiq të popullit” dhe “agjentë të huaj”. Një prej tyre ishte Enver Sazani, mjeku i shkolluar në Francë, ish-partizani, deputeti i Legjislaturës së Parë dhe një prej të dënuarve në procesin e njohur si “Gjyqi i Deputetëve”. Jeta e tij ishte e shkurtër, por e lidhur me disa prej momenteve më të rëndësishme dhe më dramatike të historisë shqiptare të gjysmës së parë të shekullit XX. Ai lindi në Gjirokastër në vitin 1909.

Arsimin e mesëm e përfundoi në Liceun e Korçës dhe më pas shkoi në Francë për të ndjekur studimet universitare për mjekësi. Atje do të ndërtonte një pjesë të rëndësishme të formimit të tij profesional dhe intelektual. Në Francë studioi fillimisht në Montpellier dhe më pas në Lyon, ku u specializua edhe në fushën e patologjisë dhe radiologjisë. Ishte një brez shqiptarësh që, në atë kohë, kërkonte dijen dhe përvojën jashtë vendit për t’i sjellë më pas në Shqipëri. Sazani u kthye në atdhe me profesionin e mjekut, por shumë shpejt jeta e tij do të merrte edhe një tjetër drejtim: atë politik dhe antifashist. Enver Sazani i përkiste brezit të intelektualëve shqiptarë që e shihnin arsimin si një prej mjeteve kryesore për zhvillimin e vendit. Pas përfundimit me rezultate të shkëlqyera të Liceut të Korçës, ai vijoi rrugën e arsimit të lartë në Francë. Dy vite i kreu në Montpellier, ndërsa pjesën tjetër të studimeve në Lyon. Më pas kreu edhe dy vite specializim në patologjiradiologji. Për një Shqipëri ende të varfër dhe me një sistem shëndetësor të pazhvilluar, një mjek i formuar në universitetet franceze përfaqësonte një pasuri të rëndësishme profesionale. Sazani u kthye në Shqipëri jo thjesht si një profesionist i formuar, por si një intelektual që do të përfshihej në zhvillimet politike të kohës. Qëndrimi i tij në Francë kishte ndikuar edhe në formimin e tij politik. Sipas të dhënave të publikuara për jetën e tij, Enver Sazani ishte anëtar i Degës së Çlirimit Nacional të shqiptarëve të Francës në Lyon, në vitin 1933. Kjo përvojë do të lidhej më vonë me angazhimin e tij në rezistencën antifashiste në Shqipëri.

MJEKU QË U BË PARTIZAN

Kur Shqipëria hyri në vitet e luftës dhe vendi u përfshi nga pushtimi fashist, shumë intelektualë u përfshinë në forma të ndryshme të rezistencës. Enver Sazani ishte ndër ata që iu bashkuan lëvizjes partizane. Ai mori pjesë në çetën e zonës Krujë-Ishëm dhe më pas në Çetën e Pezës. Kështu, mjeku që kishte studiuar në Francë nuk qëndroi i shkëputur nga realiteti i luftës. Formimi i tij profesional u vu në shërbim të njerëzve dhe të forcave që luftonin kundër pushtuesve. Në përfundim të Luftës së Dytë Botërore, Sazani ishte pjesë e atij brezi që priste se fitorja mbi pushtuesit do të sillte një Shqipëri të re. Ai do të merrte pjesë në jetën politike të vendit dhe në vitin 1945 u zgjodh deputet në Legjislaturën e Parë. Por klima politike e Shqipërisë së pasluftës do të ndryshonte shumë shpejt.

ARRESTIMI I DEPUTETIT

Pas vitit 1944, pushteti politik në Shqipëri u përqendrua gjithnjë e më shumë në duart e Partisë Komuniste dhe drejtimit të saj. Në fillim, shumë prej njerëzve që kishin marrë pjesë në rezistencën antifashiste dhe që kishin mbështetur ndryshimin politik mund të kishin menduar se do të merrnin pjesë në ndërtimin e një shteti të ri. Por përplasjet brenda jetës politike u ashpërsuan. Në këtë klimë u vu në shënjestër edhe grupi i deputetëve opozitarë. Enver Sazani, i cili ishte zgjedhur deputet në vitin 1945, u bë pjesë e grupit të deputetëve që regjimi i konsideroi kundërshtarë politikë dhe më pas “armiq të shtetit”. Për të, kalimi nga mjek dhe deputet në të pandehur politik do të ishte i shpejtë dhe tragjik. Ai u arrestua bashkë me deputetë të tjerë opozitarë dhe u akuzua për veprimtari kundër shtetit dhe për lidhje me agjentura të huaja, të cilat, sipas akuzës, synonin rrëzimin e pushtetit të ashtuquajtur “popullor”. Kështu nisi një prej proceseve më të njohura politike të periudhës së parë të diktaturës komuniste shqiptare.

“GJYQI I DEPUTETËVE”

Procesi i njohur si “Gjyqi i deputetëve” u zhvillua më 27 shtator 1947 në sallën e kinemasë “17 Nëntori” në Tiranë. Ishte një proces me rëndësi të veçantë politike.

Në bankën e të akuzuarve ndodheshin deputetë të Legjislaturës së Parë, njerëz që vetëm pak vite më parë ishin pjesë e jetës publike të vendit dhe që tani përballeshin me akuza tepër të rënda. Në këtë proces u përfshi edhe Dr. Enver Sazani. Këshilli i Gjykatës së Lartë Ushtarake përbëhej nga Major Niko Çeta, kryetar, Kapiteni i I Nexhat Hyseni dhe Kapiteni i II Mustafa Iljazi, anëtarë. Vendimi do të ishte fatal për disa prej të pandehurve. Sazani ishte vetëm 38 vjeç. Procesverbali i gjyqit ruan edhe deponimet e Dr. Enver Sazanit. Në dëshminë e tij, Sazani tregon se kishte marrë pjesë në disa mbledhje ku diskutoheshin zgjedhjet dhe mënyra se si opozita do të vepronte përballë forcës së Frontit. Në një prej mbledhjeve, sipas procesverbalit, Shefqet Beja kishte argumentuar se Fronti ishte i fortë dhe se opozita kishte dy mundësi: ose të dilte jashtë Frontit dhe të kërkonte mbështetjen e misioneve anglo-amerikane për të ushtruar presion që zgjedhjet të zhvilloheshin në mënyrë të lirë, ose të përpiqej të vepron te brenda Frontit. Në këto diskutime përmenden emra të ndryshëm të figurave politike të kohës, ndërsa Sazani përshkruan edhe mënyrën se si, sipas tij, ishin organizuar kontaktet dhe komunikimet. Ai deklaron se kishte marrë pjesë në katër mbledhje dhe se diskutimet kishin të bënin me zgjedhjet dhe mënyrën e veprimit politik. Në një tjetër pjesë të deponimit, ai flet për një strategji politike që synonte kundërshtimin e çështjeve të propozuara në parlament. Procesverbali përmban edhe deklarime të tij për lidhjet me persona të arratisur dhe për kontakte me përfaqësues anglo-amerikanë. Ai përmend emra si Shefqet Beja, Salim Kokallari, Selaudin Totua, Kol Kuqali dhe persona të tjerë me të cilët kishte pasur kontakte ose diskutime. Por një nga pjesët më interesante të dëshmisë është ajo ku Sazani përshkruan edhe marrëdhëniet me mjekë të tjerë. Ai deklaron se kishte pasur takime dhe bisedime me doktor Irfan Pustinën, doktor Fejzi Hoxhën, Irfan Majunin, Qemal Karagjozin dhe të tjerë, me të cilët diskutonte dhe, sipas formulimit të procesverbalit, “i kritikonte indirekt Pushtetin”. Këto deklarime do të përdorëshin në procesin gjyqësor kundër tij.

DËNIMI ME VDEKJE

Në një moment të deponimit, Sazani deklaron se qëllimin e organizatës e kishte kuptuar që në mbledhjen e parë dhe se ai synim, sipas tij, do të arrihej përmes ndihmës së anglo-amerikanëve dhe lidhjeve me të arratisurit dhe të pakënaqurit. Ai gjithashtu shprehet se nuk kishte zhvilluar aktivitet tjetër përveç bisedimeve që kishte bërë me mjekët. Në procesverbal shfaqen edhe ndërhyrje të të pandehurve të tjerë. Hysen Shehu, për shembull, kundërshton një pjesë të deklarimit të Sazanit dhe thotë se Enveri kishte marrë pjesë në mbledhje edhe në praninë e Syrja Selfos. Në fund të procesit, Enver Sazani u dënua me vdekje. Më 10 tetor 1947, vetëm pak ditë pas gjyqit, vendimi u ekzekutua. Dr. Enver Sazani u pushkatua. Ai ishte vetëm 38 vjeç. Një mjek i shkolluar në Francë, një njeri që kishte marrë pjesë në luftën antifashiste dhe që ishte zgjedhur deputet, përfundoi para skuadrës së pushkatimit. Por tragjedia nuk përfundoi me vdekjen e tij. Në diktaturë, dënimi i një njeriu shpesh shtrihej përtej jetës së tij. Ai prekte familjen, të afërmit, fëmijët dhe brezat që vinin më pas. Në rastin e Enver Sazanit, familja do të përballej me një tjetër dramë, zhdukjen e trupit dhe pamundësinë për t’i dhënë atij një varr.

KËRKIMI I TRUPIT

Një prej episodeve më prekëse që lidhet me fatin e Enver Sazanit është kërkimi i trupit të tij pas pushkatimit. Sipas dëshmive të përcjella për këtë ngjarje, bashkëshortja franceze e Enver Sazanit, së bashku me bashkëshorten e Irfan Majunit, vajzën e Tefik Deliallisit, kërkuan vendin ku ishin ekzekutuar të dënuarit.

Vendndodhja ishte në breg të lumit, në zonën pranë asaj që më vonë do të njihej si zona e Uzinës Dinamo. Ato nuk kishin shumë për të udhëhequr kërkimin. Kishte vetëm dyshime, kujtime dhe shpresën e dëshpëruar për të gjetur një gjurmë. Ato nisën të gërmonin. Dhe, sipas dëshmisë, pas gërmimeve ndeshën rrobat që lidhen me të ekzekutuarit. Përballë frikës se edhe këto gjurmë mund të humbisnin, u përdor një mënyrë e thjeshtë dhe tragjike për të lënë një dëshmi për të ardhmen, emrat e tyre u futën në letra dhe letrat u vendosën në shishe. Ishte një përpjekje për t’i thënë së ardhmes, Këtu janë ata që u zhdukën. Por edhe kjo gjurmë nuk do të mjaftonte. Më vonë, ndërhyrja e mjeteve të rënda dhe e buldozerëve do të zhdukte çdo shenjë të vendit. Trupat, varri, gjurmët e ekzekutimit dhe dëshmitë materiale do të humbnin nën tokë. Në këtë mënyrë, regjimi nuk u mjaftua me vdekjen e njerëzve. Në shumë raste, ai tentoi të zhdukte edhe kujtesën fizike të vendit ku ata ishin vrarë. Pas rreth gjashtë muajsh nga pushkatimi i Enver Sazanit, bashkëshortja e tij franceze dhe vajza u kthyen në Francë. Kthimi nuk ishte një largim i zakonshëm. Ajo po largohej nga Shqipëria pa bashkëshortin e saj, pa një varr ku të mund të shkonte dhe pa një përgjigje të plotë për fatin e tij. Ajo mbeti me një histori ekzekutimi, me dëshminë e rrobave të gjetura dhe me një vend që më pas u zhduk nga ndërhyrjet e regjimit. Ndërkohë, pjesa e familjes që mbeti në Shqipëri do të përballej me një tjetër realitet. Familja e vëllait dhe e motrës së Enver Sazanit u përndoq, sipas dëshmive të familjes, gjatë gjithë periudhës së regjimit diktatorial. Për familjen e Enver Sazanit, kjo histori do të zgjaste shumë më tepër se jeta e tij. Ai u ekzekutua në moshën 38-vjeçare, por emri i tij dhe pasojat e dënimit të tij do të vazhdonin të jetonin në kujtesën e familjes.

NJOHJA E PAFAJËSISË

Pas rënies së regjimit komunist në Shqipëri, familjet e të dënuarve politikë kërkuan rehabilitimin dhe njohjen e pafajësisë së të afërmve të tyre. Mes tyre ishte edhe bashkëshortja e Enver Sazanit. Në vitin 1991, kur Ramiz Alia shkoi në Paris për të nënshkruar “Kartën e Parisit”, ajo i dërgoi një telegram ku kërkonte pafajësinë e bashkëshortit të saj. Kërkesa kishte të bënte me njohjen e padrejtësisë së dënimit dhe rikthimi i dinjitetit juridik të një njeriu të ekzekutuar nga regjimi. Përgjigjja që mori ishte se kërkesa e saj ishte zgjidhur juridikisht nëpërmjet ligjit nr. 7514, datë 30.9.1991. Por, sipas familjes dhe materialeve që dokumentojnë historinë e grupit të deputetëve, kjo përgjigje nuk përbënte një njohje konkrete të pafajësisë së Enver Sazanit dhe të të dënuarve të tjerë të grupit. Për familjen, kjo përgjigje ishte e dhimbshme, pas dekadash pritjeje, kërkesa për drejtësi po përballej përsëri me një formulim juridik që nuk i jepte asaj përgjigjen që kërkonte. Ishte një tjetër paradoks i historisë shqiptare, edhe pas rënies së diktaturës, rruga drejt njohjes së plotë të padrejtësive të saj do të ishte e gjatë dhe e ndërlikuar.

/Gazeta Panorama