Studimi i gjuhës së lashtë ilire përballet me një vështirësi themelore: ilirishtja nuk na është ruajtur përmes një korpusi të gjerë tekstesh të shkruara. Për këtë arsye, njohja e saj është ndërtuar kryesisht mbi emrat e njerëzve, emrat e fiseve, emrat e vendeve, hidronimet dhe elemente të tjera onomastike të ruajtura në burimet greke e romake. Pikërisht këtu merr rëndësi puna e gjuhëtarëve si Hans Krahe dhe Paul Kretschmer, të cilët u përpoqën të identifikonin shtresat e vjetra gjuhësore të Evropës dhe të përcaktonin marrëdhëniet ndërmjet tyre. Krahe, veçanërisht, ndërtoi një korpus të gjerë emrash që dikur i konsideronte pjesë të një hapësire onomastike ilire; megjithatë, studimet moderne theksojnë se nga onomastika e vetme nuk mund të rindërtohet plotësisht një gjuhë historike me fonetikën dhe morfologjinë e saj.¹

Megjithatë, kjo nuk e zvogëlon rëndësinë e onomastikës si dëshmi historike. Përkundrazi, emrat e lashtë të vendeve dhe të lumenjve janë ndër gjurmët më të qëndrueshme të gjuhëve të zhdukura. Një nga tiparet që tërheq vëmendjen në materialin onomastik të lidhur tradicionalisht me ilirët është përsëritja e disa formimeve dhe prapashtesave në hapësira të ndryshme. Në këtë kuadër mund të shqyrtohen forma si Amantia, Basantia, Scarbantia dhe Strevin(t)ia, të cilat, pavarësisht dallimeve të tyre dhe nevojës për analizë të veçantë etimologjike, dëshmojnë për një traditë të lashtë emërtimi ku elementet morfologjike përsëriten në zona të gjera të Evropës.

Rasti i Amantias është veçanërisht interesant. Amantia ishte një qytet i lashtë i Ilirisë, në territorin e Shqipërisë së sotme, dhe emri i saj është i dokumentuar në burimet antike. Burimet e lashta japin edhe forma të ndryshme të emrit, ndërsa dokumentimi modern i Trismegistos e regjistron Amantian si një vend të Ilirisë, me variantet Amantia, Amatria dhe Abantia.² Kjo e bën Amantian një pikë të rëndësishme krahasimi kur studiohen formimet e lashta me -nt- dhe -ntia.

Në të njëjtën mënyrë, emrat Basantia, Scarbantia dhe formime të tjera të ngjashme në hapësirat e Evropës Qendrore kanë rëndësi për një studim krahasues të onomastikës së lashtë. Prania e këtyre formimeve larg qendrës së Ilirisë së jugut nuk duhet interpretuar menjëherë si dëshmi se të gjitha këto vende kanë qenë domosdoshmërisht ilire në kuptimin etnik. Përkundrazi, ato mund të jenë pjesë e një shtrese më të gjerë onomastike indoevropiane, e cila përfshinte zona të ndryshme të Evropës dhe që Hans Krahe më vonë e trajtoi si Alteuropäische Hydronymie, pra si një shtresë të lashtë të hidronimisë evropiane.³

Pikërisht këtu lind një pyetje me interes për historinë e shqipes: a mund të ketë ruajtur shqipja elemente të kësaj shtrese shumë të lashtë gjuhësore? Krahasimi ndërmjet emrave të lashtë dhe fjalëve të shqipes mund të jetë i frytshëm, por duhet bërë me kujdes. Për shembull, në rastin e një emri si Strevin(t)ia, mund të shtrohet si hipotezë pyetja nëse elementi Strev- mund të lidhet, në ndonjë fazë të hershme, me një bazë që ka afërsi me shqipen strehë, ndërsa pjesa -vin(t)- mund të krahasohet në mënyrë hipotetike me konceptin e vendit. Një interpretim i tillë është interesant si pikënisje kërkimore, por nuk mund të konsiderohet ende etimologji e provuar pa dëshmi fonetike, morfologjike dhe historike që tregojnë një zhvillim të rregullt nga forma e lashtë në shqipen e sotme.

I njëjti parim vlen edhe për emra të tjerë. Fakti që në onomastikën e lashtë shfaqen elemente si -nt-, -ntia ose forma të ngjashme nuk mjafton, i vetëm, për të përcaktuar se ato janë identike me një prapashtesë të shqipes së sotme. Një gjuhë mund të ruajë një element të vjetër për mijëra vjet, por për të dëshmuar vazhdimësinë duhet të tregohen rregullisht ndryshimet fonetike, kuptimore dhe morfologjike. Kjo është veçanërisht e rëndësishme sepse emrat e vendeve shpesh mbijetojnë edhe pasi gjuha që i krijoi është zhdukur ose është zëvendësuar.

Kjo çështje lidhet drejtpërdrejt me debatin më të gjerë mbi marrëdhënien ndërmjet ilirishtes dhe shqipes. Problemi është se dëshmitë e drejtpërdrejta për ilirishten janë jashtëzakonisht të kufizuara. Oxford Classical Dictionary vëren se nuk kemi një korpus mbishkrimesh të mjaftueshme në një gjuhë të identifikueshme si “ilirishtja” dhe se karakteristikat e saj janë rindërtuar kryesisht nga emrat personalë dhe vendbanimeve.⁴

Prandaj, argumenti për vazhdimësinë iliro-shqiptare bëhet më bindës kur nuk mbështetet vetëm në ngjashmëri të izoluara, por kur ndërtohet mbi një rrjet dëshmish: onomastikë, hidronimi, leksik, fonetikë historike, morfologji, gjeografi historike, arkeologji dhe dëshmi të autorëve antikë. Një emër i vetëm nuk mund ta provojë prejardhjen e një gjuhe; por një seri e madhe korrespondencash të rregullta, të shpërndara në hapësirë dhe të mbështetura nga zhvillime fonetike të shpjegueshme, do të përbënte një argument shumë më të fuqishëm.

Kjo është edhe arsyeja pse trashëgimia onomastike e Evropës Qendrore dhe Jugore meriton një studim të veçantë. Nëse emra të lashtë të ngjashëm gjenden në hapësirat e sotme të Shqipërisë, Kosovës, Maqedonisë së Veriut, Malit të Zi, Bosnjës, Kroacisë, Hungarisë, Austrisë, Zvicrës, Gjermanisë dhe Italisë, atëherë pyetja shkencore nuk duhet të jetë vetëm se cilit popull i përkiste secili emër, por edhe çfarë shtrese gjuhësore evropiane përfaqësojnë këto formime dhe cilat prej tyre mund të kenë lidhje me gjuhët paleo-ballkanike. Kjo qasje është më e qëndrueshme sesa vendosja paraprake e të gjitha këtyre emrave nën një etiketë të vetme etnike.

Në këtë kuptim, vëzhgimi mbi përsëritjen e formimeve -nt-/-ntia është një pikënisje interesante për kërkim. Ai nuk e provon vetvetiu se të gjitha këto toponime janë ilire, por krijon një fushë krahasimi ku mund të shqyrtohen marrëdhëniet ndërmjet onomastikës ilire, shtresës së vjetër evropiane dhe shqipes. Vetë historia e teorisë së Krahes është një paralajmërim metodologjik: ai fillimisht e interpretoi një pjesë të madhe të hidronimisë evropiane përmes konceptit ilir, por më vonë e braktisi shpjegimin e drejtpërdrejtë me një gjuhë të vetme ilire dhe zhvilloi konceptin e shtresës së vjetër evropiane.⁵

Megjithatë, pikërisht kjo histori e bën punën e Krahes të rëndësishme për studiuesin shqiptar. Ajo tregon se emrat e lashtë të Evropës mund të ruajnë shtresa gjuhësore shumë më të vjetra se gjuhët moderne dhe se kërkimi i tyre duhet të bëhet përtej kufijve të sotëm kombëtarë. Nëse shqipja ka ruajtur një pjesë të kësaj trashëgimie të lashtë, atëherë krahasimi i saj me onomastikën e Evropës së lashtë mund të ndihmojë në kuptimin e fazave më të hershme të zhvillimit të saj.

Në këtë perspektivë, pohimi se shqipja është pasardhëse e një tradite gjuhësore të lashtë paleo-ballkanike, të lidhur me ilirishten, mund të trajtohet si një fakt serioz dhe kërkimor, por duhet mbështetur me metodën historiko-krahasuese dhe jo vetëm me ngjashmëri leksikore. Vetëm kështu mund të dallohen trashëgimia e drejtpërdrejtë, fjalët e përbashkëta indoevropiane, huazimet dhe rastësitë.

Përfundimi i studiuesit Lulzim Osmanaj

Në përfundim, largësia gjeografike ndërmjet Amantias së Ilirisë jugore, Basantias, Scarbantias dhe formimeve të tjera onomastike të Evropës Qendrore nuk duhet të shihet vetëm si pengesë, por si një mundësi për të kërkuar një shtresë shumë më të lashtë gjuhësore evropiane. Përsëritja e elementeve si -nt- dhe -ntia, e kombinuar me shpërndarjen e gjerë të emrave të lashtë, më shtyn të shtroj hipotezën se në lashtësi mund të ketë ekzistuar një vazhdimësi e gjerë dialektore paleo-ballkanike dhe evropiane, brenda së cilës ilirishtja përfaqësonte një nga degët ose grupet kryesore. Nëse kërkimet e ardhshme do të dëshmojnë korrespondenca të rregullta ndërmjet kësaj onomastike dhe strukturës së shqipes, atëherë shqipja mund të kuptohet jo thjesht si një gjuhë moderne e Ballkanit, por si një pasardhëse e gjallë e një shtrese shumë të lashtë gjuhësore të Evropës. Për mua, kjo është një nga rrugët më interesante për të kuptuar marrëdhënien ndërmjet ilirishtes së lashtë dhe shqipes së sotme.

Pra Amantia Ilire aq larg Scarbantias,Basantias dhe Albantias së Austrisë lenë të kuptojë se ilirishtja ishte në kohët e lashta një gjuhë e vetme me shumë dialekte e cila pas mijërave viteve u reduktua tek shqipja e sotme në vetëm dy dialekte.

Shënime

• Carlo de Simone, “Illyrian Language,” Oxford Classical Dictionary, ed. Lucy Grig (Oxford: Oxford University Press, 2015).
• Trismegistos, “Amantia (Ploçë),” TM Geo 15801.
• Dunja Brozović-Rončević, “Old-European Hydronymy,” Filologija, nos. 24–25 (1995): 81–86.|• De Simone, “Illyrian Language.”|
• Hans Krahe, Unsere ältesten Flussnamen (Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1964); për zhvillimin dhe kritikën e konceptit të hidronimisë së vjetër evropiane, shih Brozović-Rončević, “Old-European Hydronymy.”