Nga prof. Jeton Kelmendi

Në letërsinë bashkëkohore shqipe po vërehet gjithnjë e më shumë një prirje drejt poezisë së rrëfimit të brendshëm, ku vargu nuk ndërtohet mbi ornamentin e tepërt, por mbi përvojën e jetuar. Pikërisht në këtë traditë vendoset edhe libri “Drita nuk përkulet” i Bora Balajt, një vëllim poetic që nuk synon të impresionojë me ndërlikime formale, por të prekë lexuesin përmes sinqeritetit, ndjenjës dhe forces morale që buron nga përvoja njerëzore. Titulli i librit është, në të njëjtën kohë, edhe boshti filozofik i gjithë veprës: drita nuk është vetëm metaforë e shpresës, por simbol i dinjitetit

njerëzor që nuk pranon të përkulet para padrejtësisë, tradhtisë, dhimbjes apo kohës. Që në poezitë e para, lexuesi kupton se ndodhet përballë një lirike të ndërtuar mbi

përvojën personale, por që kapërcen kufijtë e autobiografisë dhe shndërrohet në përvojë universale. Poezitë nuk flasin vetëm për autoren, por ato flasin për njeriun që ka dashur

shumë, është zhgënjyer, është rrëzuar, por nuk ka humbur besimin te vetja dhe te drita e shpirtit. Në këtë kuptim, libri nuk është një kronikë e dhimbjes, por një himn i ringritjes.

Një nga shtyllat themelore të këtij vëllimi është dinjiteti i gruas. Pra Gruaja e kësaj vepre nuk paraqitet si viktimë pasive, por si një qenie që bart barrën e jetës, të familjes, të~ dashurisë dhe të sakrificës, duke ruajtur integritetin e saj moral. Një tjetër dimension i rëndësishëm i këtij libri është poetika e së vërtetës morale. Në shumë poezi autorja e vendos njeriun përballë ndërgjegjes së vet. Ajo nuk e gjykon shoqërinë me tone retorike, por e ballafaqon atë me pasqyrën e shpirtit. Poezitë si: “Tavolina e mallkuar”, “Kur miku u bë hija e armikut”, “Buzëqeshjet e helmuara”, “Hija që nuk më tradhton” apo “Në rrugën time” trajtojnë fenomenet e tradhtisë, hipokrizisë, interesit dhe humbjes së besës. Këto nuk janë vetëm motive poetike, por edhe shqetësime etike të autores, e cila kërkon ta mbrojë njeriun nga degradimi moral. Ajo nuk hakmerret me fjalë, por e vendos të vërtetën në qendër të vargut, duke besuar se drejtësia morale ka një forcë më të madhe se çdo hakmarrje. Në këtë aspekt, poezia e Borës ka një funksion të qartë katartik. Dhimbja nuk paraqitet si fund i jetës, por si një proces pastrimi shpirtëror. Plaga nuk mbetet plagë, ndërsa ajo shndërrohet në dritë, në

urtësi, në forcë dhe në përvojë. Ky motiv përsëritet vazhdimisht në shumë poezi të librit dhe krijon një unitet filozofik. Lexuesi e ndien se autorja nuk e idealizon vuajtjen, por e pranon atë si një shkollë të jetës. Kjo qasje I jep librit një dimension humanist dhe optimist. Një nga figurat më të shpeshta poetike është drita. Nuk është rastësi

që ajo përfshihet edhe në titullin e librit. Drita tek Bora Balaj nuk është vetëm fenomen fizik, por është metaforë e ndërgjegjes, e besimit, e shpresës, e së vërtetës dhe e

dashurisë. Përballë saj qëndrojnë hija, nata, tymi, hiri, stuhia dhe errësira, por këto nuk fitojnë kurrë. Kështu krijohet një dualizëm poetik, ku lufta midis dritës dhe errësirës

zhvillohet në brendësi të njeriut. Në këtë pikë poezia e autores merr edhe përmasa filozofike, sepse flet për betejën e përhershme midis së mirës dhe së keqes që zhvillohet në ndërgjegjen njerëzore.

Në ketë liber po aq i rëndësishëm është edhe simbolizmi I natyrës. Mali, deti, pylli, lumi, stuhia, hëna, zjarri, bora, gjethet, rrënjët dhe drita nuk përdoren vetëm si elemente

peizazhi. Ato janë gjendje shpirtërore. Mali përfaqëson qëndrueshmërinë: deti kujtesën, pylli jetën, stuhia sprovat, zjarri pastrimin, rrënjët identitetin, ndërsa drita shpëtimin moral. Kjo mënyrë e përdorimit të natyrës e afron poezinë e Borës me traditën simboliste, por gjithmonë duke ruajtur një gjuhë të thjeshtë dhe të kuptueshme për lexuesin. Një vend të veçantë zë edhe kujtesa historike dhe identiteti kombëtar.

Poezi si “Betim mbi eshtra”, “Në lahutë këndoi kombi”, “Teuta në kohën tonë”, “Këngë për pyllin” apo “Bekime dhe mësime” dëshmojnë se autorja nuk

e ndan fatin individual nga ai kolektiv. Ajo e sheh njeriun si pjesë të historisë dhe të trashëgimisë kulturore. Kujtesa nuk është nostalgji, por përgjegjësi. Heroizmi nuk idealizohet në mënyrë folklorike, por interpretohet si obligim moral ndaj

brezave që vijnë. Në këtë mënyrë poezia e saj merr edhe një dimension qytetar.

Nga pikëpamja stilistike, libri karakterizohet nga një lirizëm modern i ndërtuar mbi vargun e lirë. Autorja nuk ndjek skema metrike tradicionale dhe nuk e kufizon

mendimin brenda rimës. Kjo i jep poezisë frymëmarrje të lirë dhe e afron me poezinë bashkëkohore evropiane. Ritmi ndërtohet përmes përsëritjeve, pauzave, kontrasteve dhe shkallëzimit emocional. Vargu është i shkurtër, i qartë dhe i

ngarkuar me peshë semantike. Një nga veçoritë më të dukshme është përsëritja artistike. Fjalë si dritë, shpirt, heshtje, zemër, forcë, plagë, hije, dashuri

dhe ringritje krijojnë një rrjet simbolik që e bashkon gjithë librin në një organizëm të vetëm poetik. Këto përsëritje nuk lodhin lexuesin; përkundrazi, ato krijojnë identitetin stilistik të autores dhe e bëjnë zërin e saj të dallueshëm. Po aq e rëndësishme është edhe gjuha poetike. Bora Balaj shkruan me një shqipe të pastër, të rrjedhshme dhe

komunikative. Ajo shmang hermetizmin dhe abstraksionin e panevojshëm. Figurat e saj janë të kuptueshme, por jo të zakonshme. Metaforat burojnë natyrshëm nga përvoja

jetësore dhe nuk duken si zbukurime artificiale. Për këtë arsye poezia e saj arrin ta prekë lexuesin pa pasur nevojë për shpjegime të gjata. Në planin kompozicional, libri është ndërtuar si një udhëtim shpirtëror. Ai nis me revoltën ndaj

errësirës dhe padrejtësisë, kalon nëpër plagë, tradhti, vetmi, kujtime dhe sfida, për të mbërritur në fund te pajtimi me vetveten, te besimi dhe te drita. Kjo strukturë e brendshme e bën librin të lexohet jo si një përmbledhje poezish të

veçuara, por si një rrëfim poetik me një vijë të qartë zhvillimi. Një meritë tjetër e autores është se ajo di të ndërthurë emocionin me refleksionin filozofik. Poezitë nuk

mbeten vetëm rrëfime ndjenjash, por shndërrohen në meditime mbi jetën, kohën, faljen, lirinë, dashurinë dhe identitetin. Kjo është arsyeja pse lexuesi nuk gjen vetëm

emocione, por edhe mendime që vazhdojnë ta shoqërojnë edhe pasi libri është mbyllur. Në fund mund të thuhet se “Drita nuk përkulet” është një libër i shkruar me zemër,

por edhe me vetëdije artistike. Ai përfaqëson zërin e një autoreje që beson në forcën shëruese të poezisë dhe në misionin moral të letërsisë. Në një kohë kur shpesh

mbizotërojnë cinizmi, relativizmi dhe zhurma, Bora Balaj zgjedh të flasë për dinjitetin, besimin, familjen, dashurinë, kujtesën dhe përgjegjësinë njerëzore. Pikërisht kjo e bën

këtë vëllim të vlefshëm. Këto poezi nuk kërkojnë vetëm të lexohen, por ato kërkojnë të përjetohen. Ato janë dëshmi se fjala poetike ende mund të jetë strehë e shpirtit, dritë e

ndërgjegjes dhe urë midis njeriut dhe së vërtetës. Prandaj, ky libër nuk është vetëm një përmbledhje vargjesh, por një testament shpirtëror, ku autorja na kujton se njeriu mund të humbasë shumëçka gjatë jetës, por nuk duhet të humbasë kurrë dritën që mban brenda vetes.

Bruksel, me 31 korrik 2026