​Paradoksi i sheshit dhe i emrit

Nga Agron Dalipaj

​Në historinë e mendimit mesdhetar, gjuha shpesh mbart gjurmë konceptuale që leksikografia klasike i ka kornizuar brenda strukturave statike. Një nga këto raste është etimologjia e fjalës Agora (Ἀγορά). Sipas shpjegimit tradicional akademik, kjo fjalë derivon nga folja e greqishtes së vjetër ageirō (ἀγείρω — mbledh, grumbulloj, prej nga vjen edhe trajta agjirevo). Sipas këtij leximi, Agora mbetet thjesht një hapësirë fizike, një “pazar” ose një vend ku gjërat e njerëzit grumbullohen pasivisht.

​Mirëpo, ky konstrukt përballet me një paradoks të thellë konceptual kur ndeshet me emrat e elitës intelektuale të antikitetit: Pit-agora, Prot-agora, Anaks-agora, Ksen-agora apo Herm-agora.

A ka gjasa që prindërit e antikitetit, apo vetë shoqëria që skaliti këta emra, t’u jepnin mendimtarëve më të mëdhenj të njerëzimit etiketa që lidheshin me “të mbledhurit e mallit” apo me “pazarin”?

​Filozofia nuk lindi te mbledhja e sendeve, por te shpërthimi i fjalës. Duke e zhvendosur vështrimin nga grumbullimi pasiv te instrumenti primar i të menduarit dhe i shprehjes — Goja (A-Goja = gojtari) struktura e fjalës Agora zhvishet nga velloja e mëvonshme tregtare dhe i rikthen origjinës konceptin e saj natyror.

​I. Shkatërrimi i hipotezës se AGORA vjen prej gr. Ageirō përmes emrave të mendimtarëve

​Tek eposi homerik, Agora nuk është vend tregtie. Ajo është ekskluzivisht Kuvendi — hapësira ku burrat marrin fjalën. Nëse Agora do të rridhte nga ageirō (agjirevo = grumbulloj), kuptimi i emrave të filozofëve do të katandisej në sintagma absurde:

​Prot-agora (filosof): Në vend të “Goja e Parë” apo “Oratori Kryesor”, do të thoshte “I parë në pazar” ose “I grumbulluari i parë”.

​Pit-agora: Në vend të “Ai që pyet e flet me gojë orakulli” (Pyth + A-goja), do të mbetet një nocion i pa-metodë që s’lidhet me asnjë akt filozofik.

​Ksen-agora: Në vend të “Ai që u flet të huajve” (K’s’njo + A-goja), do të interpretohej si “Pazari i të huajve”.

​Është e qartë se folja ageirō mbron funksionin e mëvonshëm dytësor të sheshit si vend grumbullimi fizik, por dështon të shpjegojë pse kjo rrënjë ndërtoi emërtimet e filozofëve. Një mendimtar nuk emërtohej sipas vendit ku rrinte më këmbë, por sipas instrumentit me të cilin ndriçonte mendimin: fjalës së dalë nga goja.

​II. A-GOJA > A-GORA: Instrumenti organo-funksional si bërthamë e gjuhës

​Në gjuhësinë natyrore, emërtimet e para të fenomeneve mendore derivojnë drejtpërdrejt nga gjymtyrët e trupit dhe aktet organike. Goja është kanali anatomik dhe simbolik përmes të cilit mendimi i fshehur bëhet i kapshëm për botën.

​Në trajtën A-GOJA, me protezën apo nyjën fillestare A-, fjala merr trajtën e një sintagme vepruese: akt me gojë, të folurit, nxjerrja e zërit.

​Nëpërmjet alternimit natyror fonetik j > r (rotacizmi që përshkon mjaft trajtësime mesdhetare si te bir > bij), kalimi A-GOJA \ A-GORA ndjek rrugëtimin e thjeshtë:

A-GOJA (gojtari) >

A-GOLA >

A-GORA >

AGORA

Kjo e kthen emrin nga një vend statik në një funksion të gjallë: Agora është vetë akti i të folurit publik, hapësira ku mendimi bëhet zë.

​III. Paralelet antropologjike te emrat shqiptarë: MEND-ja si bërthamë emërtuese

​Kjo logjikë emërtimi përmes organit ose instrumentit mendor nuk është një rast i izoluar. Ajo gjen një sistem të plotë përkimi në antroponiminë shqipe, ku emrat ndërtohen drejtpërdrejt mbi procesin e të menduarit (Mend-ja):

​AR-MEND: Nuk është një kombinim i rastësishëm tingujsh, por sintagma e drejtpërdrejtë Ar + Mend — Mendje e artë ose Arë e mendjes (punues i mendimit).

​KLE’MEND (Kre’mend): I zbërthyer në bërthamën organike Krye + Mend — Kreu i mendjes, ai qenies së cilit i prin mendimi e jo forca brutale.

​MENDU / MENDIM: Emërtimi i drejtpërdrejtë i procesit të përpunimit të ideve si emër përvetës.

​Ashtu siç shqipja ndërton emrat e njerëzve mbi bërthamën Mend (Armend, Klemend), ashtu edhe antikitetit i dha emrat e filozofëve mbi bërthamën Goja / A-Goja / A-Gora (Pit-agora, Prot-agora). Në të dyja rastet, emri funksionon si një teserë identiteti që përshkruan vetinë më të lartë të personit: Mendjen dhe Gojën që e shpreh atë.

​Përfundim: Rikthimi i Fjalës në Agorë

​Të pohosh se Agora vjen nga ageirō do të thotë të vendosësh karrocën përpara kalit e të besosh se njerëzit më parë u mblodhën si turmë e pastaj zbuluan të folurit.

​Rishqyrtimi etimologjiko-filozofik i konceptit tregon të kundërtën: Njerëzit u mblodhën sepse kishin diçka për të thënë. Agora lindi nga A-Goja — nga nevoja organike e njeriut për ta nxjerrë mendimin (Mend-in) jashtë përmes fjalës, duke e kthyer sheshin antik jo në një pazar tregtarësh, me të cilin do ta ngatërronte gramatika e mëvonshme, por në një tempull të gjallë të gojtarisë dhe të mendimit të lirë.

Përndryshe, nëse duan të pranojnë se AGORA nuk vjen nga shqipja A-GOJA, dikush duhet të justifikojë shkencërisht se ç’kuptim ka te emri Pit-agora, pjesa [agora]?