Oso Ferizi

Nuk më largohet nga mendja një detaj i thjeshtë në dukje, por me një peshë të madhe në filozofinë e analizës dhe të këndvështrimit tonë shoqëror. E sjell këtë mendim me respekt të plotë për njerëzit që nuk janë më mes nesh dhe me bindjen se çdo i larguar meriton paqen e amshimit. Por pikërisht respekti për ta më shtyn ta them atë që mendoj se është një shqetësim i vërtetë qytetar: mënyra se si ne zgjedhim të nderojmë njerëzit pas vdekjes është një pasqyrë e asaj se çfarë vlerësojmë si shoqëri.

Si është e mundur që Akademik Idriz Ajeti, një nga margaritarët e diturisë shqiptare, një nga ata njerëz që ia kushtuan jetën gjuhës, kulturës dhe identitetit kombëtar, të përcillet për në amshim nga një numër relativisht i vogël njerëzish, ndërsa në ceremoninë mortore të Ilmi Haradinajt, babait të Ramush Haradinajt dhe babait të Hashim Thaqit , të mblidhen mijëra qytetar.

Nuk është fjala për të krahasuar dy njerëz që kanë jetuar jetë dhe fate të ndryshme. As për të cenuar kujtimin e askujt. Çështja është tjetërkund: te standardi me të cilin një shoqëri shpërndan nderimin e saj.

Ky është një paradoks i dhimbshëm. Dhe ndoshta më i dhimbshëm se vetë humbja, sepse vdekja është e pashmangshme, ndërsa mënyra se si ne e përcjellim të vdekurin është një zgjedhje njerëzore dhe shoqërore.

Një lamtumirë duhet të jetë e sinqertë. Duhet të jetë e pastër. Duhet të jetë në lartësinë e së vërtetës së jetës së njeriut që po përcjellim. Nderimi nuk matet me turmën, por me peshën e mirënjohjes. 1000 njerëz nuk e bëjnë domosdoshmërisht më të madh një njeri, as 100 nuk e bëjnë më të vogël një figurë të madhe.

Madje, ka raste kur turma bëhet vetëm zhurmë, ndërsa një grusht njerëzish që vijnë me dhimbje të vërtetë është shumë më tepër se një shesh i mbushur.

Edhe i ndjeri, besoj, nuk do ta dëshironte një lamtumirë të mbështetur mbi formalitetin, detyrimin, interesin apo shtirjen. Çfarë kuptimi ka të qëndrojnë pranë arkivolit mijëra njerëz që nuk e kanë njohur kurrë atë njeri, nuk kanë shkëmbyer një fjalë me të dhe nuk kanë pasur asnjë lidhje me jetën, punën apo kontributin e tij? Nëse pjesa më e madhe e asaj turme vjen për shkak të një emri politik, një lidhjeje familjare apo një pushteti të caktuar, atëherë pyetja nuk është më për numrin e njerëzve, por për cilësinë e respektit.

Dhe këtu vjen rasti ynë ilustrues.

Akademiku Idriz Ajeti mbetet një figurë madhore e gjuhësisë dhe albanologjisë shqiptare, një jetë e shkrirë në shërbim të Gjuhës, dijes dhe kombit. Ai i përkiste asaj bote të rrallë njerëzish që nuk bëjnë zhurmë për të dëshmuar madhështinë e tyre. Ata punojnë, krijojnë, ndriçojnë dhe lënë pas vetes gjurmë.

Po ashtu, kujtojmë edhe nderimet e bëra për emra të tjerë të kësaj elite të dijes e të mendimit: Mark Krasniqi, Esat Stavileci, Pajazit Nushi, Rexhep Qosja e shumë të tjerë. Njerëz që nuk patën nevojë për turma për të qenë të mëdhenj. Njerëz që e ndërtuan autoritetin e tyre me vite pune, me libra, me dije, me mendim dhe me shërbim ndaj shoqërisë.

Atëherë lind pyetja që nuk duhet ta shmangim: pse për pushtetin dhe politikën kemi kaq shumë vëmendje, ndërsa për dijen dhe njerëzit që kanë ndriçuar mendjen e një kombi, kaq pak?

Dhe po të ishte vetëm ky moment i hidhur, ndoshta do të ishte gjysma e së keqes.

Ironia bëhet edhe më therëse kur kujtojmë se shumë prej këtyre njerëzve, që kanë dhënë një pjesë të madhe të jetës së tyre për kombin, kanë përfunduar me pensione që nuk pasqyrojnë aspak peshën e kontributit të tyre. Sikur vitet e kërkimit, të mësimdhënies, të librave, të dijes dhe të shërbimit publik të mos kishin ndodhur.

Ndërkohë, në anën tjetër të shoqërisë, militantizmi partiak, servilizmi politik dhe afërsia me pushtetin shpesh prodhojnë shpërblime, privilegje dhe mirëqenie që nuk mund të shpjegohen gjithmonë me meritën.

Kjo nuk është vetëm një çështje ekonomike. Është një çështje morali shoqëror.

Sepse një shoqëri nuk i edukon brezat vetëm me librat e shkollës. I edukon edhe me shembujt që shpërblen, me njerëzit që promovon, me figurat që vendos në qendër dhe me mënyrën se si sillet me ata që kanë bërë diçka të madhe për të.

Nëse fëmija sheh se dijetari jeton me pak, ndërsa servili ngjitet lart; nëse sheh se libri hesht, ndërsa pushteti bën zhurmë; nëse sheh se njeriu që ka ndërtuar një jetë me dije harrohet, ndërsa ai që ka ndërtuar karrierën me lidhje duartrokitet, atëherë pa e kuptuar po i japim brezit të ri një mësim shumë të rrezikshëm:

mos u bëj i ditur, bëhu i dobishëm për pushtetin.

Dhe kjo është shumë më e rëndë se një ceremoni mortore.

Sepse pasojat e një panorame të tillë nuk mbeten vetëm në imazh. Ato hyjnë në përmbajtjen e shoqërisë, në moralin e saj, në aspiratat e të rinjve dhe, në fund, në fatin e kombit.

Çfarë mesazhi i japim një të riu që studion, lexon, kërkon, krijon dhe ëndërron të bëhet dijetar, pedagog, shkencëtar apo intelektual? A i themi se shoqëria do ta njohë një ditë punën e tij? Apo i tregojmë, me shembujt tanë, se rruga e meritës është shumë më e gjatë dhe më e vështirë se rruga e servilizmit?

Një komb nuk varfërohet vetëm kur i mungojnë paratë. Varfërohet edhe kur humbet shkallën e vlerave.

Dhe ndoshta ky është thelbi i gjithë kësaj.

Dinjiteti i një kombi nuk matet me numrin e njerëzve që përcjellin një politikan apo një figurë të lidhur me pushtetin. Matet me mënyrën se si ai komb i njeh, i respekton dhe i mban pranë vetes njerëzit që kanë ndriçuar mendjen e tij.

Madje, nderimi më i bukur nuk është ai që u bëjmë njerëzve kur mbyllin sytë. Është ai që u bëjmë kur i kanë ende sytë hapur.

T’i duam dijetarët në gjallje. T’i vlerësojmë artistët në gjallje. T’i respektojmë pedagogët, studiuesit, mjekët, shkrimtarët dhe njerëzit e punës kur janë ende mes nesh. T’u japim dinjitet, kushte dhe mirënjohje kur mund ta ndiejnë atë.

Sepse një kurorë me lule mbi një arkivol nuk mund të zëvendësojë kurrë një jetë të tërë të kaluar në harresë.

Dhe nëse duam të jemi një shoqëri që ecën përpara, duhet të mësojmë jo vetëm të vajtojmë të mëdhenjtë tanë, por edhe t’i njohim ata kur janë gjallë.

Në fund të fundit, qytetërimi nuk është zhurma e turmës.

Qytetërimi është aftësia për të dalluar vlerën në mes të zhurmës.

Dhe një shoqëri që di ta dallojë dijen nga pushteti, meritën nga servilizmi dhe madhështinë nga fama, është një shoqëri që ende e ka të ardhmen në duart e veta.

Kodrali, 08.09.2026